«آیا پیش از رفتن، یک پیاله قهوهٔ دیگر میخورید؟»
کافئین، آلکالوئید محرکی که بهطور گسترده از راه قهوه، چای، نوشابههای انرژیبخش و حتی بعضی دواها مصرف میشود، بهراحتی از مانع جَفت عبور میکند. در بسیاری از جوامع، نوشیدنیای عادی و رایج است.
آنقدر عادی و رایج که عجیب نیست هر کس آن را تقریباً هر وقت بنوشد (همه میدانند که اگر قهوه دیر وقت نوشیده شود، خواب به تعویق میافتد…).
حتی زنهای باردار.
با این حال، سوختوساز کافئین در دوران بارداری آهستهتر میشود و نیمهعمر آن طولانیتر میگردد، بهویژه در سهماههٔ سوم، و جنین – که سوختوساز کبدیاش هنوز کامل نشده – مدت بیشتری در معرض غلظتهای بلندتر قرار میگیرد.
کافئین سریع از جَفت عبور کرده و ظرف ۳۰ دقیقه تا ۲ ساعت پس از نوشیدن، میزان آن در خون مادر و جنین برابر میشود. چون نه جَفت و نه جنین آنزیم لازم برای تجزیهٔ آن را ندارند، مدت طولانی در بدن جنین فعال باقی میماند.
بر اساس معلومات موجود¹:
- سهماههٔ اول: نیمهعمر حدود ۱۰ ساعت نزد مادر.
- سهماههٔ سوم: نیمهعمر مادر میتواند تا ۱۸ ساعت برسد و معرضیت جنین را افزایش دهد.
- در نوزاد: نیمهعمر فوقالعاده بلند، بین ۵۰ تا ۱۰۳ ساعت، یعنی چند روز اثر بالقوه.
در این زمینه، لازم است پرسیده شود که یکی از پرمصرفترین مواد روانگردان در جهان، چه اثری بر رشد جنین دارد و آیا استفاده از آن در این دوره «ضروری» است یا نه.
اثرات فوری: از جنین اولیه تا جنین کامل
دورهٔ جنینی اولیه (سهماههٔ اول) بهویژه نسبت به اختلالات بیوشیمیایی حساس است. کافئین میتواند جریان خون جَفت و ضربان قلب جنین اولیه را تغییر دهد. مطالعات حیوانی نشان داده که حتی معرضیت متوسط و زودهنگام میتواند رشد و کارکرد قلب جنین را تغییر دهد².
در انسان، مصرف کافئین در یک فراتحلیل³ با ۲۰٪ افزایش خطر سقط جنین و کاهش جزئی در عوامل آنتروپومتری ولادت (وزن، قد و محیط سر) همراه بوده و این رابطه وابسته به مقدار است⁴.
در سهماههٔ دوم، رشد جنین هنوز آسیبپذیر است: چند مطالعه ارتباط مصرف زیاد کافئین با کندی رشد جنین را نشان دادهاند¹. اثرات فوری مانند تغییرات موقت در ضربان قلب یا اکسیژناسیون بافت محتملاند، اما در انسان بهندرت ثبت شدهاند.
در پایان بارداری، نیمهعمر طولانیتر کافئین در مادر و ظرفیت کم دفع در جنین باعث معرضیت طولانیتر پس از مصرف میشود، که میتواند جریان خون جَفت را کاهش دهد و فشارهای متابولیکی خفیف ایجاد کند.
اثرات احتمالی درازمدت: برنامهریزی جنینی و صحت آینده
معلومات⁵ نشان میدهد که معرضیت پیش از تولد به کافئین میتواند اثرات بلندمدت بر فیزیولوژی بگذارد. مکانیزمها شامل تغییر در تکامل محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ آدرنال، تغییرات اپیژنتیکی، و تعدیل سیستمهای دوپامینی و آدنوزینی هستند.
- محور هیپوتالاموس ـ هیپوفیز ـ آدرنال: سیستم مرکزی هورمون که فشار، سوختوساز، رشد، مصونیت و کارکردهای حیاتی را تنظیم میکند.
- سیستم دوپامینی: گروه نورونهایی که دوپامین آزاد میکنند و در انگیزه، پاداش، حرکت، حالت روحی و شناخت نقش دارند. کافئین میتواند با مهار آدنوزین، فعالیت دوپامینی را افزایش دهد.
- سیستم آدنوزینی: مربوط به عمل آدنوزین، مولکول حاصل از سوختوساز ATP، که فعالیت عصبی را کاهش داده و خوابآلودگی را افزایش میدهد.
مطالعات نشان دادهاند مصرف کافئین توسط مادر با خطر بیشتر اضافهوزن یا چاقی کودک تا ۱۵ سالگی مرتبط است، بهویژه نزد دختران⁶.
در مقابل، مصرف درمانی کافئین پس از تولد – بهویژه در موارد آپنهٔ نوزادان نارس – اثرات عصبی مثبت داشته، مانند تواناییهای بینایی ـ حرکتی بهتر، بدون اثر منفی بر هوش در ۱۱ سالگی⁷.
توصیهها و حد ایمنی
سازمان صحی جهان و بسیاری از نهادهای ملی توصیه میکنند مصرف کافئین را به کمتر از ۳۰۰ mg/day (~۲ پیاله قهوه فیلتری) محدود کنند، از تمام منابع، تا خطر سقط و کموزنی نوزاد کم شود⁸. برخی مطالعات خطر وابسته به مقدار را از حدود ۱۵۰ mg/day برای برخی پیامدها گزارش کردهاند⁴.
وابستگی و تحمل کافئین
در بزرگسالان، کافئین وابستگی خفیف ایجاد میکند که ناشی از تغییرات نوروشیمیایی (گیرندههای آدنوزین و دوپامین) است. در برخی موارد، مصرف بسیار زیاد کافئین توسط مادر (>۸۰۰ mg/day) باعث بروز سندروم ترک نوزاد شده که با تحریکپذیری، اختلال خواب و بیقراری همراه بوده است⁹. معرضیت زودهنگام میتواند تحمل ایجاد کند، ولی شواهد محدود است.
خلاصه: مصرف متوسط کافئین در دوران بارداری معمولاً با خطرات بزرگ همراه نیست، اما دادههای وابسته به مقدار نشان میدهند بهتر است احتیاط شود، بهویژه در سهماههٔ سوم و دوزهای بالا. اثرات فوری شامل تغییرات موقت در رشد و کارکرد قلبی ـ عروقی جنین، و اثرات دیرهنگام شامل سوختوساز، رشد عصبی و رفتار کودک است.
منابع
- Bakker, R., et al.Maternal caffeine intake from coffee and tea, fetal growth, and the risks of adverse birth outcomes: the Generation R Study.Am J Clin Nutr 91, 1691–1698 (2010).
- Momoi, N., et al.Modest maternal caffeine exposure affects developing embryonic cardiovascular function and growth.Am J Physiol Heart Circ Physiol 294, H2248–H2256 (2008).
- Jafari, A., et al.Relationship between maternal caffeine and coffee intake and pregnancy loss: dose-response meta-analysis.Front Nutr 9, 886224 (2022).
- Gleason, J.L., et al.Association Between Maternal Caffeine Consumption and Metabolism and Neonatal Anthropometry.JAMA Netw Open 4, e213238 (2021).
- Zhang, R., et al.Prenatal caffeine exposure: association with neurodevelopmental outcomes in 9‐ to 11‐year‐old children.J Child Psychol Psychiatry 63, 563–578 (2022).
- Papadopoulou, E., et al.Maternal caffeine intake during pregnancy and childhood growth and overweight.BMJ Open 8, e018895 (2018).
- Moschino, L., et al.Caffeine in preterm infants: where are we in 2020?ERJ Open Res 6, 00330–02019 (2020).
- WHO.WHO recommendations on antenatal care for a positive pregnancy experience.(2016).
- Morgan, S., et al.Is caffeine consumption safe during pregnancy?Can Fam Physician 59, 361–362 (2013).